سامانه گرمسیری، مسیری تازه برای رشد اقتصاد کشاورزی ایلام

به گزارش ایرنا، خشکسالی و برداشت‌های بی‌رویه از منابع آبی برای بخش خانگی، کشاورزی و صنعت به عنوان یک پدیده طبیعی مزمن و در عین حال تشدیدشونده توسط تغییرهای اقلیمی، به یکی از بزرگترین چالش های زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران تبدیل شده و در این شرایط مهار و مدیریت علمی و کارآمد منابع موجود آب به شکل جمع‌آوری، ذخیره‌سازی، بازیافت و مدیریت بهینه هر قطره ضرورتی راهبردی برای تضمین امنیت آبی، غذایی و ملی است.

خشکسالی تنها به معنای نبود بارندگی نیست، بلکه به معنای کاهش طولانی مدت در منابع آب قابل دسترس (آب‌های سطحی و زیرزمینی) است که توانایی برآوردن نیازهای طبیعی، کشاورزی، صنعتی و آشامیدن را زیر سوال می‌برد و تغییرهای اقلیمی، افزایش جمعیت و الگوی نادرست مصرف آب این بحران را تشدید کرده است.

جغرافیای ایران نیز با توجه به قرارگیری در محدوده کشورهای کم آب لزوم برنامه ریزی های کوتاه و بلندمدت را برای بهره‌برداری منطقی از این مواهب خدادادی دوچندان می کند، بی‌توجهی به پیامدهای ویرانگر خشکسالی آثار آن را در خشک شدن تالاب‌ها، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها، فرسایش خاک و بیابان زایی، کاهش تنوع زیستی و نابودی زیست گیاهی و جانوری، وقوع توفان‌های گرد و غبار، کاهش سطح زیر کشت محصول‌های کشاورزی و باغی، نابودی دام و مراتع، افزایش قیمت مواد غذایی و تهدید امنیت غذایی، مهاجرت روستاییان به شهرها و برهم خوردن تعادل جمعیتی نمایان کرده است.

مهار آب‌های زیر و رو زمینی در این موقعیت به برنامه کشورهای مختلف به منظور استفاده بهینه از منابع آبی تبدیل شده و در کشورمان نیز در این راستا در سال‌های گذشته در جای جای ایران این رویکرد دنبال شده است و با ساخت سدهای متنوع، احداث آب بندها و پروژه‌های آبخیزداری، آب های سطحی را در زمان وفور (بارش‌های سیل آسا) ذخیره و در زمان خشکسالی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

استان های غربی کشور با توجه به جغرافیای کوهستانی منبع عظیمی از منابع آبی کشور بشمار می‌روند که بسیاری از این منابع اکنون بدون برداشت مناسب از نقاط مرزی خارج می شوند، در حالی که در شرایط کم آبی و خشکسالی ایران با بحران‌های متعددی برای تامین آب مواجه می‌شود، خشکسالی واقعیتی اجتناب ناپذیر است، اما بحران ناشی از آن با مدیریت صحیح، قابل پیشگیری و کنترل است.

یکی از ابرپروژه‌های نظام برای استفاده بهینه از منابع آبی طرح ملی سامانه گرمسیری با هدف مهار رودخانه سیروان در استان کردستان و هدایت آن به سمت دشت‌های کرمانشاه و ایلام است که از ابتدای آن در شمال کرمانشاه تا موسیان دهلران در استان ایلام ۳۶۵ کیلومتر طول دارد که با تکمیل آن آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی شهرستان‌های ایلام، چوار، مهران و دهلران در محدوده استان ایلام تامین می‌شود.

این پروژه بزرگ‌ترین طرح توسعه منابع آب و خاک تاریخ کشور است که به منظور مهار آب‌های مرزی و سودمندی مرزنشینان و سیراب کردن زمین‌های کشاورزی، فرصت بزرگی برای تحول در تولید محصول‌های کشاورزی و ایجاد اشتغال پایدار برای روستاییان فراهم می‌آورد.

رییس سازمان جهاد کشاورزی ایلام می‌گوید: با موافقت مقام معظم رهبری و مصوبه‌های شورای عالی امنیت ملی، طرح شبکه‌های فرعی آبیاری متناسب با شبکه اصلی رودخانه‌های غرب و شمال غرب کشور، از محل صندوق توسعه ملی تامین اعتبار شد.

حشمت عزیزان افزود:‌ این طرح در استان ایلام بیش از ۳۰ هزار هکتار زمین را زیر پوشش دارد که ۱۲ هزار و ۱۳۵ هکتار مربوط به شبکه‌های فرعی غیر گرمسیری (زمین‌های پایاب رودخانه‌های استان شامل کنگیر، میمه و دویرج) بوده که پس از تامین آب به بهره‌برداری رسیدند.

وی یادآور شد: احداث شبکه آبیاری ۱۸ هزار هکتار از زمین‌های طرح شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی زمین‌های پایاب سامانه گرمسیری در استان ایلام نیز سال ۱۳۹۵ آغاز و سال ۱۳۹۷ با وجود پیشرفت در پروژه‌های اجرایی به دلیل تامین نشدن اعتبار لازم پروژه های طرح بالادستی و نیز شبکه‌های اصلی داخل مزارع تعلیق و متوقف شد.

رییس جهاد کشاورزی ایلام تاکید کرد: سال ۱۴۰۲ با تامین اعتبار بودجه مورد نیاز مراحل تکمیلی آغاز و اکنون نزدیک به ۹ هزار هکتار از زمین‌های پایاب سامانه گرمسیری در استان ایلام به بهره برداری رسیده و مابقی (حدود ۹ هزار هکتار) نیز پس از تکمیل سامانه خط انتقال وزارت نیرو انجام خواهد شد.

عزیزان تنظیم و استفاده از پتانسیل آب قابل توجه رودخانه‌ها پیش از خروج از کشور، تامین آب کشاورزی دشت‌های استان ایلام، افزایش بهره‌وری از آب کشاورزی با اجرای روش‌های نوین و افزایش راندمان آبیاری، اشتغال زایی، بهبود وضعیت اقتصادی، ایجاد صنایع جانبی، ارتقا وضعیت بهداشتی و رفاهی کشاورزان و ساکنان منطقه، جلوگیری از مهاجرت بی‌رویه، استفاده از ویژگی‌های همجواری با مرزهای کشور عراق نظیر امکان صادرات و استفاده از بازارهای جهانی و امکان بهبود زمین‌های کشاورزی استان، ایجاد نظام‌های بهره‌برداری و تشکل‌های تعاونی تولید و شرکت‌های سهامی زراعی را از مهم‌ترین اهداف اجرای این ابرپروژه عنوان کرد.

وی اضافه کرد: تامین و اجرای لوله گذاری با قطرهای مختلف به طول بیش از ۶ میلیون متر، تهیه، تامین و راه اندازی ۱۵۰ دستگاه آبفشان دوار مرکزی (سنترپیوت)، اجرای بتن به حجم بیش از ۱۰ هزار مترمکعب برای ساخت حوضچه‌های شیرآلات و سایر عملیات بتنی، احداث سوله و ساختمان جهت استقرار تعاونی‌های بهره‌برداری به گستره کلی دو هزار و ۳۵۰ مترمربع، تهیه و نصب بیش از ۳۵۰ هزار عدد انواع شیرآلات چدنی و پلیمری، تأمین برق به مقدار ۱/۵ مگاوات تاکنون در حوزه جهاد کشاورزی انجام گرفته است.

رییس جهاد کشاورزی ایلام اعتبار هزینه شده برای کل طرح در حوزه وزارت جهاد کشاورزی از ابتدا تاکنون را بیش از ۱۶۰۱ میلیارد تومان برشمرد و ادامه داد: بر اساس برآوردها، تکمیل نهایی آن حدود ۱۴۸۰ میلیارد تومان دیگر نیاز دارد.

عزیزان یادآور شد: اجرای کامل ابرپروژه سامانه گرمسیری در حوزه استان ایلام برای ۱۳ هزار نفر به صورت مستقیم و غیر مستقیم اشتغال ایجاد می‌کند و پیش‌بینی می‌شود حجم تولید محصول‌های کشاورزی استان را ۱۴۳ هزار تن افزایش دهد.

مدیر طرح سامانه گرمسیری در استان‌های ایلام و کرمانشاه نیز گفت: این ابرپروژه اکنون با ۹۴ درصد پیشرفت فیزیکی در مراحل پایانی قرار دارد و در صورت تأمین اعتبار شش هزار میلیارد تومانی، شهریور سال آینده به بهره‌برداری کامل خواهد رسید.

سیدرضا صادقی‌نژاد اظهار کرد: سامانه گرمسیری ابرپروژه‌ای در غرب کشور است که با هدف انتقال و توزیع آب برای توسعه کشاورزی در استان‌های ایلام و کرمانشاه در حال اجراست.

وی از پیشرفت بیش از ۹۴ درصدی این پروژه بزرگ انتقال آب در غرب کشور خبر داد و گفت که بیش از ۵۲ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی دو استان کرمانشاه و ایلام زیر پوشش این سامانه قرار می‌گیرد.

مدیر طرح سامانه گرمسیری در استان‌های ایلام و کرمانشاه یادآور شد: این پروژه برای انتقال آب از رودخانه سیروان در استان کردستان به مناطق پایین دست در استان‌های کرمانشاه و ایلام اجرا می‌شود که ۵۵ درصد آن در حوزه استان کرمانشاه و ۴۵ درصد در محدوده ایلام قرار دارد.

صادقی‌نژاد با بیان این که این سامانه ظرفیت انتقال آب در ۳۵ مترمکعب در ثانیه خواهد داشت، تاکید کرد: مجموع طول این سامانه ۳۶۵ کیلومتر است که برای شتاب در اجرا و راه‌اندازی کارگاه‌های بیشتر، به چهار قطعه تقسیم‌بندی شده و قطعه‌های یک تا دو در استان کرمانشاه و سه و چهار در استان ایلام واقع شده‌اند.

وی افزود: ۴۹۰ کیلومتر لوله‌گذاری در این مسیر انجام گرفته که در برخی مقاطع به صورت سه خط موازی و در برخی دیگر به صورت دو خط موازی است.

مدیر طرح سامانه گرمسیری در استان‌های ایلام و کرمانشاه یکی از اصلی‌ترین مزایای اجرای این ابرپروژه را انتقال آب به صورت ثقلی (با استفاده از نیروی جاذبه) عنوان کرد و یادآور شد: تنها در حوزه دشت‌ها از ایستگاه پمپاژ استفاده می‌شود.

صادقی نژاد به اجرای اصلی پروژه اشاره کرد و گفت: قطعه نخست به طول ۴۵ کیلومتر در استان کرمانشاه به طور کامل اجرا و با ساخت سد ۶۰ میلیون مترمکعبی «اِزگَله» ۲۳ هزار هکتار از زمین‌های دشت «ذهاب» شهرستان سرپل ذهاب زیر پوشش قرار گرفت و ۹ هزار هکتار در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته و دو هزار هکتار باغ نیز احداث شده است.

وی با اشاره به عملیات اجرایی قطعه دوم طرح سامانه گرمسیری ادامه داد: دو تونل یکی به طول ۸.۵ کیلومتر در منطقه«بازی دراز» و دیگری به طول ۴.۵ کیلومتر در محدوده دیگر ساخته شده است که در تونل بازی‌دراز از سلول آب‌پخش به طول ۲۵۰، عرض ۸۰ و ارتفاع شش متر استفاده شد که در ایران بزرگ‌ترین در نوع خود به شمار می‌رود.

مدیر پروژه سامانه گرمسیری در استان‌های ایلام و کرمانشاه یادآور شد: سه تونل ۱۲، پنج و پنج کیلومتری با دستگاه (تی بی ام) پس از ورود به محدوده استان ایلام در قطعه‌های سه و چهار تاکنون اجرا شده است که با حفاری، لاینینگ و تحویل ۶۷ متر در روز و به مدت ۱۵ ماه رکورد حفر تونل در آسیای غربی شکسته شد.

صادقی نژاد طول مسیر سامانه گرمسیری در محدوده استان ایلام را ۱۲۲ کیلومتر اعلام کرد و گفت‌ که انتقال آب به سد کنجان‌چم یکی از اهداف پروژه بوده که ۸۵ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد و اکنون ۵۷ میلیون مترمکعب آب در پشت سد ذخیره شده است.

وی اضافه کرد: کنجان‌چم یک سد خاکی با ارتفاع ۸۵ متر، طول ۲۶۲۶ متر و حجم مخزن ۸۵ میلیون مترمکعب است و برنامه‌ریزی‌ها برای استفاده از ظرفیت آن به منظور تامین آب آشامیدنی شهر ایلام نیز با توجه به منابع آبی تخصیص یافته از محل سامانه گرمسیری صورت گرفته است.

صادقی‌نژاد گفت: این سامانه، پس از عبور از سد کنجان‌چم زمین‌های پایین دست مهران را به میزان ۱۴ هزار هکتار زیر پوشش قرار خواهد داد.

هزینه‌ها و چشم‌انداز نهایی

مدیر طرح سامانه گرمسیری با بیان این که اکنون یک هزار ۸۰۰ نفر به صورت مستقیم در این پروژه مشغول به کار هستند، مجموع هزینه‌های انجام شده را تاکنون حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان عنوان و تاکید کرد: برای تکمیل نهایی پروژه به شش هزار میلیارد تومان اعتبار دیگر نیاز است و در صورت تامین شهریور سال آینده شاهد بهره‌برداری پایانی آن خواهیم بود.

وی پیشرفت فیزیکی پروژه در دشت‌ها را ۹۵ درصد و در مجموع سامانه گرمسیری ۹۴ درصد عنوان و بیان کرد: این پروژه تا زمین‌های بخش موسیان شهرستان دهلران ادامه می‌یابد.

صادقی‌نژاد از انجام آزمایش‌های آبیاری در سطح چهار هزار مترمربع از زمین‌های مسیر در سه سال گذشته خبر داد و گفت: هدف‌گذاری زیر پوشش قرار گرفتن ۱۰ هزار مترمربع زمین تا پایان سال جاری انجام گرفته است.

وی یادآور شد: خط انتقال پس از سد کنجانچم ۱۵۴ کیلومتر طول دارد که تنها سه هزار و ۷۰۰ متر آن در محدوده شهرستان دهلران باقی مانده است که در صورت اجرا و اتصال پوشش ۱۰ هزار مترمربعی محقق خواهد شد.

۹ هزار هکتار از زمین‌های ایلام زیر پوشش سامانه گرمسیری قرار گرفت

استاندار ایلام نیز به تازگی اعلام کرد که ۹ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی استان برای نخستین بار زیر پوشش سامانه گرمسیری قرار گرفت.

احمد کرمی این طرح را یکی از پروژه‌های بزرگ و تحول‌آفرین در حوزه کشاورزی استان و کشور توصیف کرد.

وی با اشاره به مشارکت دو وزارتخانه نیرو و جهاد کشاورزی در اجرای این ابرپروژه افزود: بخش خط انتقال آب سامانه زیر مسئولیت وزارت نیرو قرار دارد که با طول ۲۴۶ کیلومتر در دست اجراست و بخش عمده آن به پایان رسیده و تنها ۱۹ کیلومتر آن باقی مانده است.

استاندار ایلام اجرای بخش زراعی طرح را در حوزه وظایف وزارت جهاد کشاورزی عنوان کرد و یادآور شد: ۱۸ هزار هکتار از زمین‌های استان برای این طرح در نظر گرفته شده است که پس از حدود هفت سال ۹ هزار هکتار تامین آب شده و زیر کشت خواهد رفت.

کرمی با بیان این که حدود ۶ هزار کیلومتر لوله‌گذاری در قطرهای مختلف انجام شده است، بر بزرگی و ظرفیت تحول‌آفرین این طرح برای کشاورزی استان اذعان کرد.

وی با بیان این که پیگیری‌های لازم برای بهره‌برداری کامل از مجموعه سامانه گرمسیری در سال آینده در دست انجام است، اضافه کرد: همزمان با سفر خرداد امسال رئیس جمهور به استان، یک میلیارد و ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای این پروژه اختصاص یافت.

استاندار ایلام از پیگیری برای تامین اعتبار از دیگر منابع نیز خبر داد و ابراز امیدواری کرد با تخصیص منابع مالی مورد نیاز، این پروژه هرچه زودتر به بهره‌برداری کامل برسد که فواید و نتایج بسیار مطلوب در حوزه کشاورزی استان خواهد داشت.

استان ایلام با برخورداری از ۳۳۰ هزار هکتار زمین زراعی، پنج هزار هکتار باغ و بیش از ۶۰ هزار بهره‌بردار از قطب‌های اصلی تولید کلزا و گندم در کشور به‌شمار می‌رود.

مجموع تولید کشاورزی ایلام به یک میلیون و ۱۳۳ هزار و ۸۸ تن می رسد که محصول‌های زراعی با ۹۲۴ هزار و ۷۹۰ تن بیشترین سهم را از این میزان به خود اختصاص داده‌اند و پس از آن، محصول‌های دامی با ۹۰ هزار و ۴۹۶ تن ، تولیدهای عشایری با ۸۳ هزار و ۱۶۷ تن و محصول‌های باغی با ۲۳ هزار و ۲۶۹ تن در رتبه‌های بعدی قرار دارند.