پشت پرده برداشت نفت، پاسخ مهندسی به کج فهمی ترامپ

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایرنا، تا حالا شده از خودتان بپرسید مسیر برداشت نفت دقیقاً چگونه است؟ آیا واقعاً شبیه فیلم‌های وسترن است که یک نفر کلنگی به زمین می‌زند و ناگهان فواره‌ای از نفت با فشار از زمین بیرون می‌زند و مثل آبشار روی زمین می‌ریزد و طرف با هیجان فریاد می‌زند «اوووه! پولدار شدم!»؟ اگر چنین باشد، پس چطور می‌توان این چاه را بست یا مسدود کرد؟ اگر برداشت نکنیم چه اتفاقی می‌افتد؟ چاه نفت که انتها دارد؛ یک مخزن محدود است و بالاخره خالی می‌شود در این صورت آیا ممکن است مانند برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی که باعث خشکی دشت‌ها، افت سطح آب و پدیده فرونشست شده، در چاه‌های نفت هم چنین مشکلی رخ دهد؟ اصلاً آیا سازوکاری هست که بتوان چاه نفت را موقت یا بلندمدت بست و مسدود کرد و به این ترتیب مدیریت آن را متناسب با نیاز در دست گرفت؟

این‌ها همان پرسش‌هایی است که به دنبال توییت اخیر ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا مطرح می‌شود. او در ادامه خیال پردازی خود علیه ایران مدعی شده بود “وقتی شما خطوطی دارید که حجم عظیمی نفت از طریق سیستم شما جریان دارد، اگر به هر دلیلی آن خط بسته شود چون نمی‌توانید به تخلیه نفت در کانتینرها یا کشتی‌ها ادامه دهید… اتفاقی که می‌افتد این است که آن خط از درون منفجر می‌شود. هم از نظر مکانیکی و هم در زمین، اتفاقی می‌افتد که منجر به انفجار می‌شود و آنها می‌گویند فقط حدود ۳ روز تا وقوع این انفجار فرصت دارند. وقتی منفجر شود، هرگز نمی‌توانید آن را به همان شکل بازسازی کنید. این اتفاق بسیار قدرتمندی است که تا حدودی به طبیعت مرتبط است. ” این پیام که ناشی از عدم درک کافی از مسائل فنی مربوط به صنعت نفت است، حتی تعجب کارشناسان آمریکایی را به دنبال داشت.

برای بررسی درستی یا نادرستی این ادعا باید دوباره به همان سؤال‌های اول برگردیم، اگر مسیر چاه نفت بسته یا برداشت متوقف شود چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا واقعاً انفجاری می تواند رخ ‌دهد؟ آیا انسداد چاه نفت امکان پذیر است؟ و اگر چاه نفتی مسدود شود، چه مشکلاتی به دنبال دارد و مهم‌تر از همه، سازوکار فنی چاه‌های نفت چیست؟

فرآیند واقعی برداشت از چاه نفت

برای پاسخ، باید به روز اولی برگردیم که قرار است از یک چاه نفت برداشت شود. برخلاف چاه‌های آب که فقط آب را از چاه ها و سفره‌های زیرزمینی خارج می کند، در سازه‌های نفتی هنگام برداشت، به همان میزان که نفت از مخزن خارج می‌شود، مواد دیگری به مخزن تزریق می‌شود. این مواد می‌تواند آب، گاز، نیتروژن یا مواد دیگر باشد تا به این ترتیب از افت زمین و خالی شدن مخزن جلوگیری و از سوی دیگر فشار لازم برای ادامه برداشت نفت حفظ شود.

این عملیات یک روند عادی و روزانه در همه میدان‌های نفتی جهان است و البته به معنی آن نیست که چاه را نمی‌توان بست یا مسدود کرد. از نظر فنی و مکانیکی بستن چاه نفت کاملاً ممکن است و این کار به هیچ وجه منجر به انفجار زیرزمینی مورد نظر در پیام ترامپ نمی‌شود.

اگرچه نفت ماده‌ای بسیار اشتعال‌پذیر و انفجاری است، اما فرآیند انسداد چاه کاملاً استاندارد و کنترل‌شده است و دائماً در مدیریت میدان‌ها استفاده می‌شود. همین موضوع ادعای مطرح‌شده درباره انفجار ناشی از توقف برداشت را رد می‌کند. اگرچه انجام آن نیاز به اقدامات فنی و مهندسی منحصر به فرد هر چاه نفت است و سیستم متفاوتی را برای هر کدام می طلبد.

مصارف داخلی و صادراتی نفت و ذخیره‌سازی آن

چاه‌های نفتی فقط برای صادرات فعالیت نمی‌کنند. بخش مهمی از نفت برداشت‌شده در داخل مصرف می‌شود، در پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و واحدهای فرآوری. در ایران به طور معمول حدود نیمی از نفت تولیدی میدان‌ها در داخل به مصرف می‌رسد و بخشی از نیم دیگر هم صادر می‌شود در مخازن ذخیره‌سازی برای روزهای کمبود یا مدیریت بازار نگه‌داری می‌شود.

بررسی ها نشان می دهد اغلب چاه‌های نفتی کشور در صورت توقف برداشت، بلافاصله و بدون عملیات پیچیده دوباره قابل بهره‌برداری هستند. یعنی حتی اگر مسدود شوند، مشکلی برای بازگشت به خط تولید ندارند و هیچ اثر تخریبی خاصی بر آنها وارد نمی‌شود و در برخی چاهها هم که ممکن است با رسوب آسفالتین، افت فشار یا سختی جریان مواجه شوند نیز می توان راهکارهای فنی مثل اسیدکاری، تزریق حلال، تزریق نیتروژن و عملیات تعمیراتی که بین هفت روز تا حداکثر پنج ماه زمان می‌برد، مشکل را رفع کرد؛ بنابراین این موضوع نیز در تضاد کامل با ادعای وقوع انفجار در چند روز است.

ظرفیت ذخیره سازی و تنوع در مسیرهای صادراتی

ترامپ در همان پیام خود این تصور را مطرح کرده که چون صادرات ایران محدود شده و تمرکز ایران بر صادرات بوده، پس کشور جایی برای ذخیره نفت ندارد اما بررسی‌های منابع معتبر اقتصادی و علمی نشان می‌دهد این تصور نادرست است. طبق برآوردهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا تا اواخر سال ۲۰۲۵ ایران بیش از ۷۰ میلیون بشکه ظرفیت ذخیره‌سازی نفت خام (روی خشکی و دریا) دارد. نکته قابل توجه آنکه با توجه به مصرف بیش از ۱.۵ میلیون بشکه‌ای روزانه در داخل کشور، هر اختلال در صادرات نفت، قابل مدیریت است.

نکته دیگری که نباید از نظر دور داشت، تجربه ناشی از دهه ها اعمال تحریم علیه صنعت نفت و صادرات نفت ایران است که باعث شده برای مقابله با بن‌بست‌های احتمالی صادرات، راهکارهای متعدد و متنوعی در دست داشته باشد. برخلاف تصور اینکه همه تخم‌مرغ‌های صادرات نفت ایران فقط سبد نفتکش‌ها و بنادر جنوب قرار دارد، ایران مسیرها و شبکه‌های مختلفی ایجاد کرده است که هر کدام می تواند گامی برای عبور از بن بست و خروج از محاصره باشد.

این شبکه گسترده و نیز راهکارهای ابتکاری ایران برای دور زدن تحریم‌ها این امکان را می دهد که بتوان در شرایط ویژه به سرعت از بن بست احتمالی خارج شد که همان تاب آوری بالای صنعت نفت ایران در برابر فشارها و تحریم ها و محاصره اقتصادی تحمیلی است.

در پایان باید گفت از آنجا که تاریخ صنعت نفت ایران قدمتی بیش از یکصدسال دارد، توان مهندسی ایران نیز برای مدیریت بحران‌ها قابل اعتماد است و مواجهه با شرایط مختلف از آنان مرد کهنی در نفت ساخته است.

حال با این توضیحات فنی اگر دوباره به همان توییت مطرح‌شده نگاه کنیم، مشخص می‌شود که این ادعا نه درباره انفجار خطوط لوله، نه درباره عدم امکان ذخیره‌سازی و نه حتی درباره بسته شدن مسیر توزیع نفت صادق نیست و هیچ پشتوانه علمی و مهندسی ندارد. بنابراین بسیاری از محاسباتی که بر پایه این ادعاها شکل می‌گیرد، نادرست است، زیرا واقعیت‌های فنی صنعت نفت در آن در نظر گرفته نشده است.

در دنیای امروز که همه‌ مسائل بر اساس محاسبات مهندسی می‌چرخد، چنین ادعاهایی بدون بررسی علمی، به نتیجه درستی نمی‌رسند و در حد یک پیام مجازی باقی می ماند.

*اطلاعات این گزارش بر اساس تجربیات و داده‌های یکی از مهندسان صنعت نفت ارائه شده است که به دلایل علمی مشخصات وی منتشر نمی شود.