وقتی ابتذال به نام طنز و هنر عرضه می‌شود؛ ضرورت بازنگری جدی در محتوای شبکه نمایش خانگی

تاکسی؛ نمونه‌ای از یک مطالبه فراموش‌شده در تولیدات نمایشی

پویاخبر - در روزگاری که بخش قابل توجهی از تولیدات شبکه نمایش خانگی، به‌جای پرداختن به موضوعات عمیق انسانی، اجتماعی و خانوادگی، درگیر نمایش رفتارهای ناهنجار، ادبیات سخیف، فحاشی، استعمال دخانیات، قلیان، مصرف مشروبات الکلی و روابط و مناسبات خارج از چارچوب‌های اخلاقی و فرهنگی جامعه شده‌اند، انتشار خبری درباره تولید مجموعه نمایشی «تاکسی» ساخته حسن نوری و نوشته سروش صحت و ایمان صفایی، با تأکید بر فقدان الفاظ رکیک، صحنه‌های سیگار کشیدن و مصرف مشروبات الکلی، بیش از آنکه صرفاً معرفی یک اثر نمایشی باشد، حامل یک پیام فرهنگی قابل تأمل است.

پیامی روشن که نشان می‌دهد می‌توان مخاطب را سرگرم کرد، خنداند، داستانی جذاب روایت کرد و اثری دیدنی ساخت، بی‌آنکه برای جلب توجه مخاطب به ابتذال کلامی، هنجارشکنی رفتاری و نمایش مکرر ناهنجاری‌های اجتماعی متوسل شد.

واقعیت آن است که طی سال‌های اخیر، در برخی از سریال‌ها و آثار تولیدشده برای شبکه نمایش خانگی، نوعی رقابت نگران‌کننده برای استفاده از ادبیات نامتعارف، شوخی‌های سخیف، تحقیر شخصیت‌ها، فحاشی و نمایش رفتارهای مغایر با عرف و هنجارهای اجتماعی شکل گرفته است؛ گویی هرچه دیالوگ‌ها بی‌پرواتر، شوخی‌ها زننده‌تر و رفتار شخصیت‌ها نامتعارف‌تر باشد، اثر جذاب‌تر و مخاطب‌پسندتر خواهد بود!

در چنین فضایی، گاهی مفاهیمی همچون طنز، واقع‌گرایی، آزادی هنری و انعکاس مشکلات جامعه بهانه‌ای برای توجیه محتوایی می‌شوند که نه از غنای داستانی برخوردار است و نه از ظرافت هنری و ادبیات حرفه‌ای.

البته هیچ‌کس منکر ضرورت پرداختن به آسیب‌های اجتماعی، واقعیت‌های تلخ زندگی و حتی نمایش شخصیت‌های منفی در آثار نمایشی نیست؛ اما پرسش اساسی اینجاست که آیا نمایش یک ناهنجاری الزاماً باید با عادی‌سازی، تکرار و حتی عادی جلوه دادن آن همراه باشد؟ آیا برای ساخت یک مجموعه طنز، حتماً باید به الفاظ رکیک و شوخی‌های دور از شأن انسانی متوسل شد؟ آیا نمی‌توان با تکیه بر خلاقیت نویسندگان، قدرت بازیگری هنرمندان و دیالوگ‌نویسی هوشمندانه، مخاطب را جذب کرد؟

بی‌تردید، مرز میان بازنمایی یک آسیب اجتماعی و ترویج یا عادی‌سازی آن، مرزی بسیار مهم و تعیین‌کننده است؛ مرزی که نادیده گرفتن آن می‌تواند آثار فرهنگی و تربیتی نامطلوبی به دنبال داشته باشد.

نباید از این واقعیت غافل شد که سریال‌ها و محصولات شبکه نمایش خانگی، به‌ویژه در عصر گسترش تلفن‌های همراه و دسترسی آسان نوجوانان و جوانان به محتوای تصویری، صرفاً ابزار سرگرمی نیستند؛ بلکه به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در شکل‌گیری الگوهای رفتاری، گفتاری و فرهنگی مخاطبان نقش دارند.

وقتی در یک مجموعه نمایشی، فحاشی، بی‌احترامی، تمسخر دیگران، شوخی‌های زننده و ادبیات عاری از نزاکت به‌عنوان بخشی عادی از گفت‌وگوهای روزمره شخصیت‌ها به تصویر کشیده می‌شود، این خطر وجود دارد که بخشی از مخاطبان، به‌خصوص نسل کم‌سن‌وسال‌تر، چنین ادبیاتی را به‌تدریج به‌عنوان شیوه‌ای پذیرفتنی از ارتباط اجتماعی تلقی کنند.

البته نمی‌توان تمام تغییرات فرهنگی و زبانی جامعه را به سریال‌ها نسبت داد؛ اما انکار تأثیر رسانه‌های پرمخاطب بر ذائقه فرهنگی و الگوهای گفتاری جامعه نیز واقع‌بینانه نیست.

جامعه‌ای که در آن احترام متقابل، حیا، ادب، متانت و حرمت کلام به حاشیه رانده شود، به‌تدریج بخشی از سرمایه اخلاقی و فرهنگی خود را از دست خواهد داد. از این منظر، تولیدات نمایشی مسئولیتی فراتر از فروش اشتراک و کسب درآمد دارند.

در این میان، پرسشی جدی و مطالبه‌ای اساسی متوجه دستگاه‌ها و نهادهای مسئول در حوزه فرهنگ و رسانه است.

سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادهای ذی‌ربط، در حدود اختیارات و مسئولیت‌های قانونی خود، چه برنامه مشخصی برای صیانت از کیفیت محتوایی آثار نمایشی، رعایت ضوابط اخلاقی و جلوگیری از عادی‌سازی رفتارهای آسیب‌زا دارند؟

آیا نظارت بر آثار نمایشی صرفاً به بررسی مجوزها و تشریفات اداری محدود شده است؟ آیا ارزیابی مستمر محتوای منتشرشده، میزان پایبندی به ضوابط اعلام‌شده و رسیدگی به اعتراضات و مطالبات مخاطبان نیز در دستور کار قرار دارد؟

سکوت، انفعال یا فقدان شفافیت در برابر تکرار چنین رویه‌هایی، می‌تواند این تصور را در جامعه ایجاد کند که کیفیت اخلاقی و فرهنگی آثار، در برابر ملاحظات تجاری و جذب مخاطب از اولویت کمتری برخوردار است.

بدیهی است برخورد با تخلفات احتمالی نیز باید مستند، قانونی، شفاف و متناسب باشد و مسئولیت تولیدکنندگان، پلتفرم‌های پخش و نهادهای ناظر به‌روشنی مشخص شود.

آنچه مردم انتظار دارند، محدود کردن هنر و جلوگیری از خلاقیت هنرمندان نیست؛ بلکه مطالبه اصلی، ارتقای کیفیت تولیدات نمایشی و رعایت شأن فرهنگی و اجتماعی مخاطبان است.

مردم حق دارند در کنار اعضای خانواده خود به تماشای یک مجموعه نمایشی بنشینند، بدون آنکه نگران مواجهه ناخواسته با الفاظ رکیک، شوخی‌های مستهجن، صحنه‌های نامتناسب و رفتارهای مغایر با ارزش‌های اخلاقی باشند.

از همین رو، انتظار می‌رود متولیان امر، مطالبات عمومی را جدی گرفته و اقدامات زیر را در دستور کار قرار دهند:

۱. تدوین و اجرای ضوابط روشن و قابل ارزیابی درباره محتوای اخلاقی و اجتماعی آثار شبکه نمایش خانگی.

۲. نظارت مؤثر و مستمر بر تولید و انتشار سریال‌ها و رسیدگی قانونی به موارد تخلف، همراه با اطلاع‌رسانی شفاف درباره نتایج بررسی‌ها.

۳. توجه جدی به گروه سنی مخاطبان و ارائه رده‌بندی سنی واقعی و قابل اتکا برای آثار نمایشی.

۴. حمایت از نویسندگان، کارگردانان و تهیه‌کنندگانی که بدون اتکا به ابتذال کلامی و رفتاری، آثار خلاقانه، جذاب و برخوردار از محتوای ارزشمند تولید می‌کنند.

۵. بهره‌گیری از ظرفیت هنرمندان برجسته، باتجربه، خوش‌نام و برخوردار از اعتبار اجتماعی در کنار استعدادهای جوان و خلاق.

۶. فراهم کردن زمینه تولید مجموعه‌های خانوادگی، طنز فاخر، اجتماعی و سرگرم‌کننده که ضمن برخورداری از جذابیت داستانی، به تقویت فرهنگ گفت‌وگو، احترام متقابل و اخلاق اجتماعی کمک کنند.

۷. ایجاد سازوکاری برای دریافت و بررسی انتقادات و اعتراضات مردمی نسبت به محتوای آثار منتشرشده و پاسخ‌گویی نهادهای مسئول به این مطالبات.

درپایانبایدگفت؛ مردم از هنر فاصله نمی‌خواهند، از ابتذال خسته‌اند

تجربه آثاری که با تکیه بر داستان‌پردازی، خلاقیت، طنز هوشمندانه و توانایی بازیگران توانسته‌اند مخاطبان فراوانی را جذب کنند، نشان می‌دهد که برای موفقیت در عرصه نمایش، ضرورتی به عبور از خطوط اخلاقی و تخریب فرهنگ گفتاری جامعه وجود ندارد.

مجموعه «تاکسی» را می‌توان از این منظر، فرصتی برای طرح دوباره یک مطالبه مهم دانست: مخاطب ایرانی شایسته آثاری است که هم سرگرم‌کننده باشند، هم از کیفیت هنری برخوردار باشند و هم بتوان با آسودگی خاطر در کنار خانواده به تماشای آن‌ها نشست.

نباید اجازه داد ابتذال به نام واقع‌گرایی، فحاشی به نام صمیمیت، بی‌ادبی به نام طنز و هنجارشکنی به نام جسارت هنری به یک رویه عادی در تولیدات نمایشی تبدیل شود.

امروز انتظار افکار عمومی از مسئولان فرهنگی و نظارتی آن است که به‌جای اکتفا به شعارها و اظهارنظرهای مقطعی، با برنامه‌ریزی، نظارت مسئولانه، حمایت از تولیدکنندگان متعهد و برخورد قانونی با تخلفات اثبات‌شده، برای اصلاح این وضعیت اقدام کنند.

هنر باید آینه جامعه باشد، نه ابزار ترویج زشتی‌های آن؛ سرگرمی باید نشاط‌آفرین باشد، نه به بهای فرسایش ادب، اخلاق و حرمت انسانی.

مردم نه خواهان حذف هنر و سرگرمی‌اند و نه مخالف بازتاب واقعیت‌های اجتماعی؛ آنان خواهان تولید آثاری باکیفیت، محترمانه، جذاب و شایسته خانواده ایرانی هستند. این مطالبه‌ای فرهنگی و اجتماعی است که شایسته شنیده شدن و پیگیری جدی است.