نسل جدید، عزاداری را آگاهانه‌تر تجربه می‌کند

به گزارش ایرنازندگی، شاید تفاوت‌های ظاهری نسل جدید با نسل‌های گذشته در شیوه حضور در هیئت‌ها و مراسم عزاداری بیشتر به چشم بیاید، اما این تفاوت لزوماً به معنای فاصله گرفتن از فرهنگ عاشورا نیست. نسل جدید می‌خواهد بداند، انتخاب کند، مشارکت داشته باشد و مفاهیم عاشورا را با زبان و درک خود تجربه کند.

دکتر راحیل شمسایی، روانشناس سلامت، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنازندگی از همین تغییرات می‌گوید؛ از نسلی که دیگر نمی‌توان همه چیز را صرفاً بر اساس سنت‌های خانوادگی به او منتقل کرد، از ضرورت همراهی والدین با انتخاب‌ها و پرسش‌های نوجوانان و از هیئت‌هایی که اگر می‌خواهند نسل جدید را با خود همراه کنند، باید برای او سهمی واقعی در این تجربه جمعی قائل شوند.

نسلی که دیگر صرفاً از سنت خانوادگی پیروی نمی‌کند

شمسایی مهم‌ترین تفاوت نسل گذشته و نسل امروز در مواجهه با عزاداری امام حسین(ع) را در آگاهی بیشتر نسل جدید می‌داند و می‌گوید نسل امروز بسیار آگاه‌تر شده است؛ نسلی که خود به جست‌وجوی اطلاعات می‌پردازد و نمی‌توان انتظار داشت مانند نسل‌های گذشته صرفاً بر اساس آیین‌ها و سنت‌هایی که از پدر و مادر به او منتقل شده است، رفتار کند.

به گفته این روانشناس سلامت، نسل جدید آیین‌ها و سنت‌های مختلف را بررسی می‌کند و شیوه‌های متفاوت عزاداری را در مکان‌های مختلف می‌بیند و با یکدیگر مقایسه می‌کند. این تفاوت، به‌ویژه در میان نوجوانان نمود بیشتری دارد.

او با اشاره به سنین مختلف کودکان و نوجوانان توضیح می‌دهد که کودکان تا حدود ۹، ۱۰ یا ۱۱ سالگی، بیشتر تحت تأثیر والدین قرار دارند، اما از حدود ۱۰ سالگی، با توجه به دسترسی گسترده‌تر به فناوری، شرایط متفاوت می‌شود. به گفته شمسایی، به‌ویژه در شرایطی که بخشی از کلاس‌ها و آموزش‌ها به صورت آنلاین برگزار شده است، فناوری بیش از گذشته در اختیار کودکان و نوجوانان قرار گرفته و آنان می‌توانند به‌راحتی درباره آیین‌های مختلف و حتی ادیان مختلف جست‌وجو کنند و به انتخاب برسند.

شمسایی در عین حال بر نقش مهم والدین در همراهی با این فرآیند تأکید دارد و معتقد است اگر نوجوان نسبت به یک آیین یا شیوه عزاداری پرسش یا تردیدی دارد، نباید او را تحقیر کرد یا با این نگاه مواجه شد که «تو اشتباه می‌کنی و ما درست می‌گوییم.»

او می‌گوید: والدین ممکن است هرکدام مداح یا هیئت خاصی را ترجیح دهند، اما در مواجهه با انتخاب متفاوت فرزند، باید او را همراهی کرد، نه اینکه با تحقیر و رد انتخابش، فاصله او را با فضای مذهبی بیشتر کرد.

نوجوان امروز فقط تماشاگر هیئت نیست

شمسایی در ادامه با اشاره به افزایش مشارکت نوجوانان و جوانان در مراسم عزاداری امسال، می‌گوید: شهادت رهبر عزیزمان نیز در این زمینه تأثیرگذار بوده و مشارکت نوجوانان و جوانان را در مراسم بیشتر کرده است.

به گفته او، نوجوان با حماسه ارتباط برقرار می‌کند، روحیه‌ای فعال دارد و دوست دارد در یک تجربه جمعی، نقش و سهمی داشته باشد. از همین رو، هرچه زمینه مشارکت نوجوان در هیئت بیشتر فراهم شود، ارتباط او با این فضا نیز تقویت خواهد شد.

این روانشناس سلامت تأکید می‌کند که باید برای نوجوان «میدان» ایجاد کرد؛ به این معنا که مسئولیتی به او سپرده شود، در بخشی از فعالیت‌های هیئت مشارکت کند، در توزیع نذری نقش داشته باشد و حتی در برخی موقعیت‌ها امکان مداحی و اجرای برنامه برای او فراهم شود.

شمسایی با اشاره به برخی برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی از جمله «حسینیه معلی» و «محفل ستاره‌ها» می‌گوید در سال‌های اخیر، توجه بیشتری به حضور و توانمندی کودکان و نوجوانان شده است؛ به‌گونه‌ای که آنان در برنامه‌ها و حتی تجمعات حضور پیدا می‌کنند، می‌خوانند و در برخی تصمیم‌گیری‌ها نیز مشارکت داده می‌شوند.

هیئت کودک باید متناسب با دنیای کودک باشد

شمسایی یکی دیگر از تغییرات مهم سال‌های اخیر را شکل‌گیری هیئت‌های ویژه کودکان می‌داند؛ موضوعی که به گفته او در گذشته کمتر دیده می‌شد و امروز خانواده‌ها نسبت به ضرورت آن آگاهی بیشتری پیدا کرده‌اند.

او توضیح می‌دهد که در این هیئت‌ها، فردی متناسب با سن کودکان برای آنان درباره موضوعاتی مانند حضرت علی‌اصغر(ع) توضیح می‌دهد؛ اما این روایت باید بدون پرداختن به مفاهیمی مانند خون، خونریزی، جنگ، قتل و غارت و متناسب با میزان درک کودک ارائه شود.

این روانشناس سلامت بر ضرورت توجه به نیازهای روانی و سنی کودکان در طراحی هیئت تأکید می‌کند و می‌گوید گاهی کودکان در هیئت حوصله‌شان سر می‌رود و تاریک شدن فضا یا صدای بلند مداحی می‌تواند برای آنان احساس ناخوشایندی یا حتی ناامنی ایجاد کند.

به گفته شمسایی، «هیئت بچه‌ها باید کاملاً جدا باشد» و برگزارکنندگان باید نیازهای واقعی کودک را بشناسند و فضای عزاداری را متناسب با این نیازها طراحی کنند.

او درباره نوجوانان نیز بر اهمیت سپردن مسئولیت تأکید دارد و می‌گوید: هرچه نوجوان احساس کند این فضا متعلق به اوست و در آن «حرفی برای گفتن» دارد، این موضوع می‌تواند تأثیر بسیار زیادی بر حال خوب او و ارتباطش با فرهنگ عزاداری داشته باشد.

نسل پرسشگر، پیش از «عزاداری» به دنبال «چرایی» است

شمسایی در ادامه به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نسل جدید اشاره می‌کند؛ نسلی که می‌خواهد چرایی مناسک و آیین‌های عزاداری را بداند و صرفاً به تکرار آنچه نسل‌های پیشین انجام داده‌اند، اکتفا نمی‌کند.

او معتقد است برای شناخت عاشورا نباید زندگی امام حسین(ع) را تنها به روزهای حضور ایشان در کربلا محدود کرد، بلکه باید درباره دیگر ابعاد زندگی ایشان و همچنین زندگی حضرت زینب(س)، امام سجاد(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) نیز با نسل جدید سخن گفت.

به گفته این روانشناس سلامت، نوجوانان می‌خواهند بدانند امام حسین(ع) به چه دلیل قیام کردند و فلسفه این قیام چه بوده است. او تأکید می‌کند که باید برای نسل جدید توضیح داد که قیام امام حسین(ع) با مفاهیمی همچون نپذیرفتن ذلت، آزادگی و برپایی نماز پیوند دارد.

شمسایی می‌گوید: کودکان و نوجوانان امروز علاقه‌مندند فلسفه عزاداری را بدانند و از خود می‌پرسند چرا پس از ۱۴۰۰ سال همچنان برای امام حسین(ع) عزاداری می‌کنیم و چه پیامی قرار است از این عزاداری به نسل‌های بعد منتقل شود.

او همچنین با اشاره به جایگاه زیارت امام حسین(ع) در مناسبت‌های مختلف عبادی، از شب عرفه و عید قربان تا نیمه شعبان، عید فطر و شب‌های احیا، بر ضرورت پاسخ دادن به این پرسش تأکید می‌کند که چرا در بسیاری از این مناسبت‌ها، ذکر مصیبت امام حسین(ع) نیز مطرح می‌شود و این پیوند چه پیامی را در خود دارد.

شمسایی در نهایت بر یک اصل مهم تأکید می‌کند: این مفاهیم باید با زبان خود نسل جدید برای آنان توضیح داده شود؛ نه اینکه صرفاً گفته شود «چون به ما گفته‌اند» یا «چون همه این‌گونه عمل کرده‌اند». به اعتقاد او، نوجوان باید با فلسفه و چرایی این مفاهیم آشنا شود.

اگر می‌خواهیم نسل جدید بماند، نباید او را از هیئت برانیم

شمسایی در توصیه به والدین و برگزارکنندگان هیئت‌ها، نخستین اصل را مشارکت دادن کودکان و جوانان می‌داند و بر این موضوع تأکید ویژه دارد.

او معتقد است حتی اگر پوشش یک دختر یا پسر جوان مطابق انتظار برگزارکنندگان یا عرف مسجد، حسینیه یا تکیه نباشد، نباید با برخورد تند او را از هیئت دور کرد. به گفته شمسایی، به جای آنکه چنین فردی با لحن نامناسب مورد خطاب قرار گیرد، باید حضور او را به رسمیت شناخت و از اینکه به مجلس آمده است، استقبال کرد.

این روانشناس سلامت برای توضیح این موضوع به تجربه‌ای که خود شاهد آن بوده اشاره می‌کند؛ دختری که با پوشش مورد انتظار آن مجلس در هیئت حضور نداشت اما به دلیل برخورد نامناسب افراد حاضر، در نهایت از هیئت خارج شد.وی تأکید می‌کند که نباید با چنین برخوردهایی افراد را از فضای هیئت و حسینیه دور کرد. به اعتقاد او، باید اجازه داد افراد حضور داشته باشند و حتی اگر صحبت می‌کنند یا در آن لحظه همراهی کامل ندارند، صرف حضورشان در این فضا را به فرصتی برای ارتباط و همراهی تبدیل کرد.